काठमाण्डौ : राजनीति केवल सत्ता-समीकरण होइन, त्यो मूल्य र चरित्रको परीक्षा पनि हो। तर आजको नेपाली राजनीतिले यही परीक्षामा आफ्नै बेदाग अनुहारहरूलाई पटक-पटक असफल बनाइरहेको छ।

काशीनाथ अधिकारी त्यसैको सबैभन्दा पछिल्ला मौन उदाहरण हुन्। नेपाली कांग्रेसमा कृष्णप्रसाद भट्टराई-सादगीका प्रतीक, त्यागका मूर्त रूप। सुशील कोइराला-दीर्घ संघर्षपछि नेतृत्वमा पुगेका इमानदार पात्र। भीमबहादुर तामाङ-निश्छल राजनीतिक कर्मको प्रतिनिधि। यिनै पङ्क्तिमा उभिन सक्ने कम्युनिष्ट आन्दोलनका नाम हुन् काशीनाथ अधिकारी।

उस्तै सादगी, उस्तै त्याग, उस्तै समर्पण, उस्तै बेदाग चरित्र। फरक यति मात्र रह्यो-अरूले अवसर पाए, उनले उपेक्षा। भट्टराईलाई कांग्रेसले दुई-दुई पटक प्रधानमन्त्री बनायो, वर्षौं पार्टीको सभापतित्व सुम्पियो। सुशील कोइरालाले पार्टी र राज्य दुवैको नेतृत्व पाए।

भीमबहादुर मन्त्री बने। तर काशीनाथ अधिकारी? उनको इमानदारी नै उनको अयोग्यता बनाइयो। सादगी नै कमजोरी ठहरियो। न त उनी एमालेभित्रको गुटको राजनीतिमा फिट भए, न त पैसाको सौदाबाजीमा। परिणामतः उनी पार्टीभित्रै पराइ बने। एमालेको आजको छलछामपूर्ण राजनीतिमा ‘मनी’ र ‘मसल’ नै योग्यता बनेका छन्।

त्यहाँ काशीनाथहरूको इमानदारी कसरी टिक्थ्यो र? काशीनाथ अधिकारी सत्ता-राजनीतिका लागि होइन, मूल्य-राजनीतिका लागि बनेका मानिस थिए। शायद यही कारण उनी नेतृत्वको सिँढी चढ्न होइन, इतिहासको छायाँमा बस्न बाध्य भए। आफूलाई कम्युनिष्ट दाबी गर्ने एमाले पथभ्रष्ट भएपछि काशीनाथ अधिकारीजस्ता कार्यकर्ताहरू पछाडि पर्नु अस्वाभाविक होइन, बरु अनिवार्य परिणति हो। जब कुनै आन्दोलन आफ्नो वैचारिक मेरुदण्डबाट विचलित हुन्छ, तब त्यहाँ चरित्रभन्दा चालाकी, निष्ठाभन्दा नेटवर्क र त्यागभन्दा पहुँच ठूलो हुन थाल्छ।

यस्तो अवस्थामा काशीनाथजस्ता मूल्य-आधारित कार्यकर्ता नेतृत्वको सूचीमा होइन, उपेक्षाको पङ्क्तिमा राखिन्छन्। विश्व कम्युनिष्ट आन्दोलन मूलतः शोषणविरुद्धको नैतिक विद्रोह थियो, जहाँ सादगी शक्ति मानिन्थ्यो, त्याग योग्यताको आधार हुन्थ्यो र इमानदारी राजनीतिक पूँजी। तर जब पार्टी स्वयं सत्ता-केन्द्रित संरचनामा रूपान्तरित हुन्छ, तब ती सबै गुणहरू क्रमशः अव्यवहारिक ठहरिन थाल्छन्। काशीनाथ अधिकारी यही संक्रमणकालका पीडित हुन्, जहाँ विचारभन्दा विजय, सिद्धान्तभन्दा सिट र जनताभन्दा सत्तालाई प्राथमिकता दिइयो।

पथभ्रष्ट एमालेमा गुटगत गणित नै विचार बन्यो, र विचार बोकेको मान्छे बाधा ठहरियो। काशीनाथजस्ता कार्यकर्ताहरू न त सौदाबाजीका लागि उपयुक्त थिए, न त भीड व्यवस्थापनका औजार। उनीहरू प्रश्न सोध्थे, उनीहरू विवेकको आवाज थिए, आदेशको प्रतिध्वनि होइन। र आजको सत्ता-केन्द्रित राजनीतिमा यस्तो विवेक असहज, अस्वीकार्य र अन्ततः अपदस्थ हुन्छ। यस अर्थमा काशीनाथ अधिकारीजस्ता कार्यकर्ताहरू पछि पर्नु व्यक्तिगत असफलता होइन, बरु आन्दोलनको नैतिक पतनको प्रमाण हो। जब पार्टीले आफ्ना इमानदार अनुहारहरूलाई ‘अप्रासंगिक’ ठहर गर्न थाल्छ, तब त्यो पार्टीले आफैंलाई इतिहासको कठघरामा उभ्याइसकेको हुन्छ। किनकि सत्ता त क्षणिक हुन्छ, तर चरित्र स्थायी हुन्छ, र इतिहास अन्ततः चरित्रकै पक्षमा लेखिन्छ।

आज काशीनाथ अधिकारी सत्ता-राजनीतिका बाहिर छन्, तर मूल्य- राजनीतिका साक्षी बनेर उभिएका छन्। र यही मौन उपस्थितिले भोलि प्रश्न गर्नेछ- कम्युनिष्ट आन्दोलन पथभ्रष्ट भयो कि काशीनाथजस्ता कार्यकर्ताहरू गलत थिए? यो प्रश्नको उत्तरले मात्र होइन, यसको नैतिक वजनले पनि आजको एमालेको राजनीतिक आत्मा नाङ्गिनेछ। तर इतिहास सधैं पदको होइन, चरित्रको स्मरण गर्छ।

आज न सम्झिइए पनि, भोलि प्रश्न उठ्नेछ- एमालेभित्र किन काशीनाथ अधिकारी अटाएनन्? त्यो प्रश्नले मात्र होइन, त्यसको उत्तरले पनि आजको कम्युनिष्ट राजनीति नाङ्गिनेछ।