लमजुङ : नेपाली समाजमा धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व बोकेको विजयादशमी पर्वसँग गोरखाको लिगलिगकोटको इतिहास पनि जोडिएको छ । प्रचलित जनश्रुतिअनुसार विजयादशमीका दिन लिगलिगकोटमा दौड आयोजना गरिन्थ्यो र दौडमा प्रथम हुने व्यक्ति राजा बन्ने परम्परा थियो । यही ऐतिहासिक प्रसङ्गसँग जोडिएका लमजुङका राजकुमार द्रव्य शाहको यात्रा गोरखामा छुट्टै राज्य स्थापना गर्नेसम्म पुगेको थियो ।

द्रव्य शाहको जीवनयात्रा दौड जितेर राजा बनेको कथामा मात्रै सीमित छैन । लमजुङको राजपरिवारमा जन्मिएका उनी राइनासकोटमा पूर्वी किल्लाको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी सम्हाल्नेदेखि गोरखामा नयाँ राज्य स्थापना गर्नेसम्मको राजनीतिक यात्रामा अघि बढेका थिए । उनको जीवनसँग राजपरिवारको उत्तराधिकार, स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोग, राज्य स्थापनाको आकाङ्क्षा र दुई राज्यबीचको सीमासम्बन्धी प्रसङ्ग जोडिएका छन् ।

लमजुङका इतिहासका जानकार कृष्णराज ओलियाका अनुसार द्रव्य शाह लमजुङका राजा यशोब्रह्म शाहका कान्छा छोरा तथा नरहरि शाहका भाइ थिए । यशोब्रह्म शाहलाई कास्कीबाट ल्याएर लमजुङको राजा बनाउन खजे दुरालगायत व्यक्तिहरूले भूमिका खेलेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ । यशोब्रह्म शाहले सन् १५५० मा लमजुङको राजगद्दी सम्हालेको बताइन्छ ।

यशोब्रह्म शाहपछि नरहरि शाह राजगद्दीका उत्तराधिकारी बने । तत्कालीन राजपरम्परामा जेठा छोरा उत्तराधिकारी बन्ने चलन रहेकाले द्रव्य शाहका लागि लमजुङको राजा बन्ने बाटो सहज थिएन । त्यसपछि उनले छुट्टै राज्य स्थापना गर्ने दिशामा राजनीतिक गतिविधि अघि बढाएको ओलिया बताउँछन् ।

ओलियाका अनुसार लमजुङको पूर्वी किल्लाको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी द्रव्य शाहले पाएका थिए । त्यसका लागि उनलाई हालको राइनास नगरपालिकास्थित राइनासकोटमा राखिएको थियो । त्यहाँ सैनिकहरू खटिएका थिए भने गाईवस्तु पाल्ने गोठसमेत रहेको स्थानीय ऐतिहासिक विवरण छ । गोठमा उत्पादन हुने दूध, दही र घिउ लमजुङ दरबार पठाउने गरिन्थ्यो ।

राइनासकोटमा बसेर द्रव्य शाहले पूर्वी क्षेत्रको सुरक्षासम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । उनको राइनासकोट बसाइसँग गोरखनाथको आशीर्वादसम्बन्धी जनश्रुति पनि जोडिएको छ । ओलियाका अनुसार एक दिन द्रव्य शाहले गोरखनाथलाई खिर खुवाएका थिए । त्यसबाट प्रसन्न भएका गोरखनाथले उनलाई पूर्वतर्फ गएर राजा हुने आशीर्वाद दिएको कथन प्रचलित छ । यद्यपि यो प्रसङ्ग प्रमाणित ऐतिहासिक घटनाभन्दा स्थानीय जनश्रुतिका रूपमा रहेको छ ।

द्रव्य शाहको गोरखा यात्रामा स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोग महत्वपूर्ण रहेको ओलिया बताउँछन् । उनका अनुसार नारायणदास अर्याललगायत व्यक्तिहरूले द्रव्य शाहलाई गोरखामा राजा बन्न प्रस्ताव गरेका थिए । उक्त प्रस्ताव स्वीकार गरेपछि उनी गोरखातर्फ अघि बढेका थिए । त्यसबेला गोरखामा खड्का राजाहरूको शासन रहेको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ ।

सङ्ग्रहालय तथा स्मारक संरक्षण कार्यालय, गोरखाका प्रमुख मिमी प्रधानका अनुसार द्रव्य शाहलाई गोरखामा राज्य स्थापना गर्न गणेश पाण्डे, भागीरथ पन्त, नारायण अर्याल, गङ्गाराम राना, सर्वेश्वर खनाल, केशव बोहोरा र मूर्ति खवासलगायत स्थानीय व्यक्तिहरूले सहयोग गरेका थिए ।

स्थानीय व्यक्तिहरूको समर्थन जुटाएर नयाँ सत्ता स्थापना गर्ने अभियान अघि बढाइएको विवरणले द्रव्य शाहको राजनीतिक यात्रामा स्थानीय सहयोगको महत्व देखाउँछ । गोरखाको लिगलिगकोटसँग जोडिएको विजयादशमीको दौड परम्परा द्रव्य शाहको इतिहासको चर्चित पक्ष हो । तर, गोरखामा उनले सत्ता स्थापित गरेको घटनालाई दौडको परिणामसँग मात्रै जोडेर हेर्नु अपूरो हुन्छ । तत्कालीन राजनीतिक परिस्थिति, स्थानीय प्रभावशाली व्यक्तिहरूको समर्थन र राज्य स्थापना गर्ने रणनीतिसमेत उनको यात्रासँग सम्बन्धित थिए ।

दौडको परम्परा र द्रव्य शाहको राज्यारोहणसम्बन्धी विवरणमा ऐतिहासिक स्रोतअनुसार भिन्नता पाइने भएकाले यी प्रसङ्गलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक छ ।

ऐतिहासिक विवरणअनुसार द्रव्य शाह १६१६ भदौ २५ गते गोरखाको राजगद्दीमा बसेका थिए । उनले स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोगमा गोरखामा छुट्टै राज्य स्थापना गरेपछि शाहवंशीय शासनको नयाँ अध्याय सुरु भयो । गोरखामा सत्ता स्थापित गरेपछि उनले आसपासका क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्दै लगेको विवरण पाइन्छ । प्रधानका अनुसार लिगलिगकोट, सिरानचोक र अजिरगढलगायत क्षेत्र द्रव्य शाहको राज्य विस्तारको प्रसङ्गसँग जोडिएका छन् ।

द्रव्य शाहको उदयसँगै उनका दाजु नरहरि शाहसँगको सम्बन्ध र दुई राज्यबीचको सीमाको विषय पनि महत्वपूर्ण बनेको थियो । ओलियाका अनुसार द्रव्य शाह र नरहरि शाहबीच राज्यको सीमासम्बन्धी विषयमा मतभेद उत्पन्न भएको थियो । तर, त्यसलाई लामो युद्धमा परिणत हुन नदिई सीमा छुट्याइएको ऐतिहासिक कथन छ ।

प्रचलित कथनअनुसार दाजुभाइबीच विवाद बढ्न सक्ने अवस्था देखिएपछि आमाले मध्यस्थता गरेकी थिइन् । उनले चेपे नदीमा दूध बगाएर दुई राज्यबीचको सीमा छुट्याइदिएको बताइन्छ । त्यसपछि द्रव्य शाहले लमजुङतर्फ राज्य विस्तार नगरी पूर्वतर्फ आफ्नो प्रभाव बढाउँदै लगेको र लमजुङ तथा गोरखाबीचको विवाद साम्य भएको कथन छ ।

द्रव्य शाहले स्थापना गरेको गोरखा राज्य पछि शाहवंशीय शासनको केन्द्रका रूपमा विकसित भयो । उनका उत्तराधिकारीहरूले राज्य विस्तार गर्दै लगे । यही वंशका पृथ्वीनारायण शाहले पछि नेपाल एकीकरणको अभियान अघि बढाए ।

द्रव्य शाहको इतिहास गोरखाको राजगद्दी र राज्य विस्तारमा मात्रै सीमित छैन । लमजुङको राजपरिवारमा जन्मिएका उनी राइनासकोटमा पूर्वी किल्लाको जिम्मेवारी सम्हाल्ने व्यक्तिबाट गोरखामा छुट्टै राज्य स्थापना गर्ने शासक बने । लिगलिगकोटको विजयादशमी परम्परा, गोरखनाथको आशीर्वादसम्बन्धी जनश्रुति, स्थानीय व्यक्तिहरूको सहयोग र चेपे नदीको सीमासम्बन्धी कथनले त्यस समयको राजनीतिक तथा सामाजिक परिवेश बुझ्न मद्दत गर्छन् ।

ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण पनि इतिहासलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउने महत्वपूर्ण आधार हो । सङ्ग्रहालय तथा स्मारक संरक्षण कार्यालयका प्रमुख प्रधानका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८३/८४ मा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणका लागि बजेटको व्यवस्था गरिएको छ । लिगलिगकोटलगायत सम्बन्धित ऐतिहासिक स्थलको आवश्यक प्राविधिक जाँच तथा मूल्याङ्कन गरी अवस्थाअनुसार संरक्षणका काम अघि बढाइने उहाँले बताउनुभयो ।

यसबाट ऐतिहासिक स्थलको मौलिकता जोगाउँदै तिनको महत्व भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । विजयादशमीको दौडदेखि गोरखामा राज्य स्थापना गर्दासम्मको द्रव्य शाहको यात्रा तत्कालीन राजनीतिक परिस्थिति, राजपरिवारको उत्तराधिकार र स्थानीय सहयोगसँग गाँसिएको छ । लमजुङका राजकुमारबाट गोरखाका राजा बनेका द्रव्य शाहको यही यात्रा नेपालको इतिहासमा महत्वपूर्ण राजनीतिक अध्यायका रूपमा स्मरण गरिन्छ ।