एउटा अस्पतालको कोठा र त्यो कोठामा आफ्नो अन्तिम श्वास गन्दै गरेकी एउटी युवतीले आफ्ना प्रियजनहरूलाई भन्छिन्, ‘अब धेरै ढिलो भयो । समय मेरो मुट्ठीबाट बालुवा जस्तै खस्यो । रुँदै मलाई बिदाइ नगर । अब म धेरै खुसी छु । मेरो टाउकोमा अझै पनि सिन्दूर छ ।’

यो दृश्य ३१ जनवरी १९९२ मा रिलिज भएको फिल्म ‘दिल का क्या कसूर’ को हो, जसमा अभिनेत्री दिव्या भारतीले आफ्नो परिवारका सदस्यहरूको काखमा मर्दै गर्दा यी शब्दहरू भन्छिन् ।यो फिल्मको लगभग एक वर्ष पछि, अप्रिल १९९३ मा, दिव्या भारतीको वास्तविक जीवनमा पनि त्यस्तै गरी आफ्ना प्रियजनहरूको काखमा मृत्यु भयो । मृत्युको समयमा उनी केवल १९ वर्षकी थिइन् ।

२५ फेब्रुअरी १९७४ मा जन्मिएकी दिव्या भारती आज ५१ वर्षकी हुने थिइन् । उनको करियर केवल २-३ वर्ष मात्र टिक्यो । यसका बाबजुद पनि दिव्याको प्रसिद्धि, प्रतिभा र उनको जीवन्तताका कथाहरू आज पनि जीवित छन् ।

एक हँसिलो, चंचल, चुलबुले, स्वतन्त्र, प्रतिभाशाली, अद्भुत अभिनेत्री, अलि मूडी, ठुला आँखा र अनुहारमा अद्भुत आकर्षण भएकी केटी । यदि दिव्याको बारेमा भनिएका शब्दहरूको एक शब्दकोश बनाइयो भने, लगभग सबैले उनको लागि यी शब्दहरू प्रयोग गरेका छन् ।

सन् १९९२ मा रिलिज भएको ‘दिवाना’ दिव्याको करियरमा ठुलो हिट थियो । दिवानाका निर्माता गुड्डू धनोआ भन्छन्, ‘दिव्या एक अद्भुत अभिनेत्री थिइन्, एक टेक अभिनेत्री । डान्स मास्टरले सेटमा एक पटक मात्र स्टेपहरू देखाउनुहुन्थ्यो र दिव्याले तुरुन्तै सट लिन भन्थिन् । उनीहरूलाई कुनै रिहर्सलको पनि आवश्यकता थिएन । ‘ऐसी दीवानगी’ को छायांकन शिमलामा चलिरहेको थियो र दिव्यालाई १०४ डिग्री ज्वरो आए पनि छायांकन गरिन् । हामीले तीन दिनमा गीत समाप्त गर्नुपर्ने थियो, तर हाम्रो अस्वीकृतिका बाबजुद पनि दिव्याले आराम नगरी छायांकन गरिरहिन् ।’

दिव्या जितेन्द्रको नायिका बन्न चाहन्थिन्

दिव्या भारती फिल्म उद्योगमा यति छोटो समयको लागि थिइन् कि हामीलाई उनको बारेमा जान्न बाँकी रहेको दुई-तीनवटा भिडियो अन्तर्वार्ता मात्र हुन् जुन तपाईंले उनको शब्दहरूको अर्थ खोज्ने असफल प्रयासमा बारम्बार हेर्न सक्नुहुन्छ ।

उदाहरणका लागि, एउटा पुरानो भिडियो अन्तर्वार्तामा, जब उनलाई उनको महत्त्वाकांक्षा के हो भनेर सोधिन्छ, उनी भन्छिन् - ‘सपना शिखरमा पुग्नु हो । तर मलाई कसैको सहयोग चाहिँदैन । म जे बन्छु, म आफैँ बन्नेछु । मैले आफ्नो स्थान आफैँ सिर्जना गर्नुछ ।’

यो सुनेर, हामी संसार जित्न चाहने एक आत्मविश्वासी, स्वतन्त्र र महत्त्वाकाङ्क्षी युवतीको कल्पना गर्छौँ ।

मुम्बईमा बस्ने दिव्याले माणिकजी कूपर ट्रस्ट स्कुलमा पढिन्, जहाँ उनका ब्याचमेटहरूमा फरहान अख्तर र शर्मन जोशी थिए । तर दिव्यालाई पढाइमा रुचि थिएन ।

दिव्याका आमाबाबु अब जीवित छैनन्, तर उनीहरुले २०१२ मा बलिउड हंगामालाई तीन भागको लामो अन्तर्वार्ता दिएका थिए । यसमा आमाले दिव्याको बारेमा खुलेर कुरा गरेकी थिइन् ।

उनकी आमाका अनुसार, ‘दिव्यालाई पढाइमा रुचि थिएन । म उनलाई पढाउँथेँ तर उनी ऐना अगाडि ‘हिम्मतवाला’ फिल्मको स्टेपहरू गर्थिन् । जितेन्द्र उनको मनपर्ने नायक थिए र उनी उनको नायिका बन्न चाहन्थिन् । दिव्या स्कुलमा हुँदा अफरहरू आउन थाले । गोविन्दका भाइ कीर्ति कुमारले उनलाई ‘राधाका संगम’ का लागि साइन गरे । दिव्या यात्रा गर्न मन पराउँथिइन् तर कीर्ति कुमार यो कुरा गोप्य राख्न चाहन्थे र त्यसैले उनले दिव्यालाई निकालिदिए ।’

त्यसपछि सतीश कौशिकले ‘प्रेम’ को लागि दिव्याको नाम सुझाव दिए । तर पछि उनले तब्बुसँग मिलाप भएपछि दिव्या त्यहाँबाट पनि हटिन् । ‘सौदागर’ मा सुभाष घईसँग पनि त्यस्तै भयो ।

वास्तवमा, हिन्दी भन्दा पहिले पनि, दिव्याको तेलुगु फिल्म ‘बोब्बिली राजा’ सन् १९९० मा वेंकटेशसँग रिलिज भएको थियो । चलचित्र धेरै हिट भएको थियो ।

हिन्दीभन्दा पहिले तेलुगुमा स्टार बनिन् दिव्या

बीबीसी तेलुगु योगदानकर्ता गौतमी खानसँग कुरा गर्दै दिव्याको पहिलो फिल्मका निर्देशक बी गोपालले भने, ‘बोनी कपूरले दिव्यालाई हाम्रा निर्माता सुरेश बाबुसँग परिचय गराए । हामीले तुरुन्तै उनलाई तेलुगु फिल्मको लागि साइन गर्‍यौँ । उनलाई फिल्ममा कुनै रुचि थिएन । उनी सानी थिइन् । उनलाई किनमेल गर्न जान मन लाग्थ्यो । त्यसपछि सुरेश बाबुले दिव्यालाई मायालुपूर्वक बुझाए कि उनले अभिनयमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ र त्यसपछि उनले सबै कुरा स्वतः पाउनेछिन् । उनी धेरै प्यारी थिइन् । उनी तेलुगु फिल्महरूबाट ठुलो स्टार बनिन् र पछि बलिउडबाट पनि अफर आउन थाल्यो ।’

तमिल र तेलुगु फिल्म रिलिज भएपछि, राजीव रायले उनलाई १९९२ मा ‘विश्वात्मा’ बाट हिन्दी फिल्ममा ब्रेक दिए ।

सन् १९९२ को यही महिनामा ‘विश्वात्मा’, ‘शोला और शबनम’, ‘दिल का क्या कसूर’... नयाँ नायिकाका तीनवटा फिल्म लगातार रिलिज भए । ‘दिवाना’ जुन १९९२ मा रिलिज भएको थियो । त्यहाँ दिव्यालाई ऋषि कपूर र शाहरुख खानको जोडी बनाइएको थियो । त्यहाँ उनले सबैलाई आफूतर्फ ध्यान आकर्षित गर्न सफल भइन् र प्रसिद्ध भइन् ।

दिव्याको लोकप्रियताको अनुमान फिल्मफेयर पत्रिकाको यो लाइनबाट गर्न सकिन्छ, ‘जब सुनिल शेट्टीको पहिलो फिल्म ‘बलवान’ रिलिज भएको थियो, दिव्या पहिले नै स्टार भइसकेकी थिइन् । उनी सुनील शेट्टीको बाइसेप्सभन्दा बढी पारिश्रमिक माग गर्थिन् ।’

काममा अद्भुत

दिव्याको अभिनयको बारेमा कुरा गर्दै उनकी आमाले बलिउड हंगामालाई एक अन्तर्वार्तामा भनिन्, ‘पहलाज निहलानीको फिल्म ‘शोला और शबनम’ मा दिव्याको गम्भीर दृश्य थियो । तर दिव्या ब्याट र बल खेल्न व्यस्त थिइन् । निर्देशक डेभिड धवनले दिव्यालाई रोक्दै गम्भीर बन्न भने ।

दिव्याले जवाफ दिइन् - यदि मेरो मृत्युको दृश्य छ भने के म साँच्चै मर्नु पर्छ?

दिव्याले थपिन् - तपाईं क्यामेरा खोल्नुहोस् र यदि मैले गल्ती गरेँ भने म फिल्म छोड्नेछु ।

त्यसपछि त्यो गीत छायांकन गरियो - ‘तू रुठा तो रुठके इतनी दूर चली जाउँगी, सारी उमर पुकारे फिर भी लौट के न आउँगी ।’ राति हामीले त्यो छायांकन हेर्‍यौँ र डेभिडको आँखामा आँसु थियो...।’

दिव्याको मृत्युपछि अस्पताल पुग्ने सबैभन्दा पहिले निर्माता पहलाज निहलानी थिए ।

‘उनी एकदमै रमाइलो थिइन्,’ बीबीसीका मधु पालसँग पुराना सम्झनाहरू बाँड्दै निहलानी भन्छन्, ‘फिल्म ‘शोला और शबनम’ मा एउटा भावुक दृश्य थियो, तर संवाद आउने बित्तिकै उनी हाँस्न थाल्थिन् । एक पटक ३२ टेक लिइन् तर उनको हाँसो रोकिएन । तर उनी आफ्नो कामप्रति समर्पित थिइन् । सुटिङको क्रममा उनको खुट्टामा चोट लाग्यो तर मलाई सामान प्याक गर्न दिइनन् । एक्सन दृश्यहरू गरिरहिन् । वास्तवमा खुट्टामा किला गाडिएको थियो । मैले बिहानको सुटिङ रद्द गरेको थिएँ तर उनी बिहान ६ बजे हाउसकिपिङबाट साँचो लिएर मेरो कोठामा आइन् र सुटिङ सकाइन् ।’

‘दिवाना’ का निर्देशक गुड्डू धनोआका अनुसार पनि उनी कामको समयमा चमत्कार गर्थिन् तर काम बाहिर चंचले थिइन् । उनी भन्छन्, ‘हामी ऊटीमा ‘दिवाना’ को लागि ‘पायलिया...’ गीतको छायांकन गरिरहेका थियौँ । सुटिङ हुनुभन्दा अगाडि सबै जना तास खेलिरहेका थिए । निर्देशक र ऋषि कपूर कुर्सीहरूमा बसिरहेका थिए । खाली कुर्सी थिएन । त्यसैले दिव्या ऋषिजीको काखमा बसिन् र उनीसँग जिस्किन थालिन् । ऋषि जीले दिव्यालाई भन्नुभयो, तिमीलाई थाहा छ तिमी लगभग १८ वर्षको भयौँ र म ३९ वर्षको छु । म लगभग २१ वर्षले ठुलो छु । तर दिव्याको बदमासी जारी रह्यो ।’

साजिद नाडियाडवालासँग विवाह

फोटोग्राफर आरटी चावलाले दिव्याको बारेमा भने, ‘दिव्याको जन्मदिन थियो । जब पनि कुनै स्टार आउँथ्यो, दिव्या उत्साहित हुँदै मलाई भन्थिन्, चावला काका, कृपया ज्याकी श्राफसँगको मेरो तस्बिर खिच्नुहोस् । कृपया गोविन्दसँगको मेरो तस्बिर खिच्नुहोस् । तर पछिल्ला दिनहरूमा दिव्याको स्वभाव अलि परिवर्तन भएको थियो । ती दिनहरूमा मेहबूब स्टुडियोमा फिल्म ‘रङ’ को छायांकन चलिरहेको थियो । मैले उनलाई नमस्ते भनेँ तर दिव्याले जवाफ दिइनन् । म एकदमै छक्क परेँ...'’

त्यस समयमा दिव्याको व्यक्तिगत जीवनमा धेरै कुराहरू चलिरहेका थिए, विशेष गरी जब दिव्याले निर्माता साजिद नाडियाडवालासँग विवाह गरेको खबर आयो । त्यतिबेला दिव्या केवल १८ वर्षकी थिइन् । दुवैको भेट ‘शोला और शबनम’ को सेटमा भएको थियो । दिव्याकी आमाको अन्तर्वार्ता अनुसार, सुरुमा परिवार विवाहबाट खुसी थिएन तर पछि सबैले स्वीकार गरे ।

५ अप्रिल १९९३ को राति दिव्याको मृत्युको खबरले सम्पूर्ण फिल्म उद्योगलाई स्तब्ध बनायो । त्यस रात के भयो भन्ने विवरण त्यसबेलादेखि विभिन्न संस्करणहरूमा अनगिन्ती पटक पत्रपत्रिकाहरूमा प्रकाशित भइसकेकाा छन् ।

दिव्याका आमाबाबुले आफ्नो अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, ‘त्यो साँझ दिव्याले आफ्नै घर किन्न चाहेको बताइन् । हामी सबै घर हेर्न गयौँ । राति मलाई फोन आयो कि नीता लुला घरमा छिन् र पोसाक हेर्न चाहन्छिन् । म बाटोमा ओर्लिएँ र दिव्याको भाइ उनलाई छोड्न गए । दिव्याको घरमा हाम्री कामदार, नीता लुला र उनका श्रीमान् थिए । १५ मिनेटपछि फोन आयो कि दिव्या बाल्कनीबाट लडिन् । उनी शरारती थिइन् । रमाइलो गर्दा दुर्घटना भएको हुन सक्छ । उनी आत्महत्या गर्नेहरूमध्ये थिइनन् । उनलाई कसले मार्ने र किन मार्ने?’

त्यो बिहानको सम्झना गर्दै फिल्म फोटोग्राफर आरटी चावला भन्छन्, ‘जब म र मेरो छोरा अन्त्येष्टिमा पुग्यौं, दिव्या भारतीको शवमा रातो दुपट्टा लगाइएको थियो । म दिव्यालाई हेरिरहेकी थिएँ र रोइरहेकी थिएँ । दिव्या र मेरो सम्बन्ध कति गहिरो थियो भनेर कसैलाई थाहा थिएन । तर एक फोटोग्राफरको रूपमा, म अन्त्येष्टिको फोटो पनि खिच्न बाध्य भएँ ।’

दिव्या भारतीको मृत्यु

दिव्याको मृत्युपछि फिल्म पत्रकार ट्रय रिबेराले स्टारडस्टमा एउटा लेख लेखे, ‘देशलाई हल्लाउने त्रासदी - एकपछि अर्को झट्का ।’

यस लेखमा उनी लेख्छन्, ‘दिव्याको मृत्युको बारेमा सबैभन्दा पहिले थाहा पाउनेहरूमध्ये म पनि थिएँ । रातको १:३० बजे दिव्याको शवलाई क्याजुअल्टी वार्डमा ट्रलीमा राखिएको थियो । कालो स्ल्याक्स र कालो र सेतो पोल्का डट टप । दिव्याको बुबाको अवस्था खराब थियो । उनी बच्चा जस्तै रोइरहेका थिए । दिव्याको भाइ कुणाल पनि स्तब्ध थिए । उनी रुन थाले भने - मैले मेरी बहिनीलाई छोड्नु हुँदैनथ्यो ।’

‘लगभग एक घण्टापछि, दिव्याका श्रीमान् साजिद आइपुगे । जब साजिदले दिव्यालाई देखे, उनी भुइँमा लडे र उनको मुखबाट फिँज निस्कन थाल्यो । पछि डाक्टरहरूले उनलाई हृदयाघात भएको बताए । यसैबिच निर्माता पहलाज निहलानी आइपुगे र परिस्थितिलाई आफ्नो हातमा लिए । त्यतिन्जेलसम्म बोनी कपूर, गोविन्दा, कमल सदाना, सैफ सबै आइपुगेका थिए ।

दिव्याकी आमालाई पछि सम्पर्क गरियो । जब उनी आइन्, उनले तन्ना उठाइन्, दिव्याको अनुहार हेरिन् र दिव्याको छातीमा टाउको राखिन् । उनी चुपचाप त्यहाँबाट गइन् र केही समय पछि फर्किइन् ।’

दिव्याको मृत्युपछि उनको परिवार र साथीभाइ स्तब्ध भए । बीबीसीसँगको कुराकानीमा करिश्मा कपूरले भनेकी थिइन्, ‘हामी ‘कुली नम्बर वान’ को छायांकन गरिरहेका थियौँ । तर सेटमा हामी सबै धेरै दुखी थियौँ । जब पनि दृश्यहरू बिच ब्रेक हुन्थ्यो, हाम्रो आँखामा आँसु हुन्थ्यो । एकातिर, हामी धेरै रमाइलो गीतको छायांकन गरिरहेका थियौँ तर क्यामेरा पछाडि, हामी यसको बारेमा भावुक थियौँ ।’

दिव्याको मृत्युपछि एउटा अनौठो घटना भयो...

दिव्याको मृत्युपछि फिल्म ‘रङ’, ‘शतरंज’ र ‘थोली मुद्धु’ रिलिज भएका थिए  । आयशा झुल्का र दिव्या भारतीले 'रङ' मा सँगै काम गरेका थिए र दुवै घनिष्ठ साथी थिए ।

बीबीसीसँग कुरा गर्दै आयशाले भनिन्, ‘उनी सधैँ भन्थिन्, छिटो गर, जीवन छोटो छ । उनले स्पष्ट रूपमा भनिनन् तर सायद कुनै व्यक्तिभित्र ‘आवेग’ हुन्छ । उसलाई हरेक काम छिटो गर्नुपर्थ्यो । उसले जीवनमा सबै कुरा चाँडै बुझ्दै थिइन् । उनी आफैँ भन्ने गर्थिन् कि उनलाई केही कुरा पनि बुझ्न सकिरहेकी थिइनन् ।’

‘यस्तो लाग्छ कि उनलाई थाहा थियो कि उनी हामीसँग धेरै समय रहने छैनन् । दिव्याको मृत्युपछि एउटा धेरै अनौठो घटना भयो । केही महिनापछि हामी ‘रङ’ को ट्रायल हेर्न गयौँ । दिव्या पर्दामा आउने बित्तिकै पर्दा खस्यो । त्यो हाम्रो लागि अनौठो थियो,’ उनले भनिन् ।

दिव्याका श्रीमान् साजिदको बारेमा कुरा गर्दा, सबै अनुमान र षड्यन्त्रका कुराहरूका बाबजुद पनि, दिव्याका आमाबाबु र साजिदको सम्बन्ध धेरै राम्रो थियो । सन् २००४ सम्म, साजिदका रिलिज भएका सबै फिल्महरूको सुरुमा दिव्याको फोटो थियो र लेखिएको थियो - मेरी मायालु श्रीमतीको सम्झनामा ।

पछि साजिदले वर्दा खानसँग विवाह गरे  । साजिदले यस विषयमा मिडियामा धेरै कम बोलेका छन् तर वर्दाले कहिलेकाहीँ सामाजिक सञ्जालमा दिव्यासँग सम्बन्धित कुराहरू सेयर गरिरहन्छिन् ।

उनले ट्विटरमा लेखिन्, ‘साजिदसँग अझै पनि दिव्याको अत्तर छ जुन उनले अन्तिम पटक छोएकी थिइन् । दिव्या अझै पनि हाम्रो जीवनको एक हिस्सा हुन् । मेरा बच्चाहरूले दिव्याको फिल्म हेर्दा, उनीहरू उनलाई ठुलो ममी भन्छन् । जब साजिदले आफ्नो पहिलो फिल्म ‘किक’ निर्देशन गरेका थिए, उनले त्यसमा ‘सात समन्दर’ गीत पनि समावेश गरेका थिए । दिव्या मलाई साजिदलाई भेटाउने एक कडी थिइन् किनभने म दिव्याको पहिलो पुण्यतिथिमा साजिदको अन्तर्वार्ता लिन गएको थिएँ ।’

सन् १९९३ मा दिव्याको मृत्यु पछि, उनको लाडला (श्रीदेवी), मोहरा (रविना), हुलचुल (काजोल), विजयपथ (तबु), कर्तव्य (जुही) जस्ता चलचित्रहरू अन्य नायिकाहरूले पूरा गरे ।

पहलाज निहलानी भन्छन्, ‘निर्माताहरू प्रायः कलाकारहरूको व्यवहारबाट डराउँछन्, तर दिव्या फरक थिइन् । सेटमा उनी परिवार जस्तै थिइन् । भावनाहरूको कुरा गर्दा, ढुङ्गाबाट पानी निकाल्ने केटी नै थिइन् । मानिसहरू भन्थे कि उनी श्रीदेवी भाग-२ हुन् । उद्योगले एक असल अभिनेत्रीका साथै एक असल मानिस पनि गुमाएको छ । उनी भगवानकी सन्तान थिइन् ।’

बीबीसी