चितवन :  नेपालकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये सौराहा लामो समयदेखि लोकप्रिय नाम हो। नेपालकै पर्यटकीय पहिचान बोकेको सौराहा आजभोलि शून्यतामा छ। बन, बन्यजन्तु, हात्ती सफारी, थारु संस्कृति र प्राकृतिक सुन्दरता बोकेको यो गन्तव्य एक समय देशी तथा विदेशी पर्यटकको रोजाइमा पहिलो नम्बरमा पर्थ्यो। तर आज त्यो भीड, त्यो रौनक हराएको छ। पर्यटकहरू सौराहाबाट अन्यत्र डाइभर्ट भइरहेका छन्।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको छेउमा अवस्थित सौराहा बन, बन्यजन्तु, हात्ती सफारी, डुंगा यात्रा, थारु संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम मिश्रणका कारण पर्यटकहरूको रोजाइमा रहँदै आएको थियो। तर पछिल्ला केही वर्षयता यहाँको रौनक झनझन मन्द हुँदै गएको छ। सौराहा सुनसानजस्तै देखिन थालेको छ, र आन्तरिक पर्यटकहरू समेत विकल्प खोज्न थालेका छन्। आखिर के कारणले यस्तो अवस्था आयो ?

१. पर्यटकका लागि नयाँ गन्तव्यहरूको विकास-

पोखरा, इलाम, लुम्बिनी, भोटेकोसी, धम्पुस, घान्द्रुक, मुस्ताङ लगायतका ठाउँहरूमा पूर्वाधार विस्तार, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र स्थानीय प्रवर्द्धनका कारण पर्यटकहरू ती गन्तव्यतिर आकर्षित हुन थालेका छन्। नयाँ अनुभव खोज्ने पर्यटकहरू सौराहामा पहिलेझैं उत्साहित छैनन्।

२. सौराहाको सेवामा विविधता र नविकरणको कमी-

दशौं वर्षदेखि सौराहाको सेवा, प्याकेज, गतिविधिहरू लगभग उस्तै छन्। हात्ती सफारी, डुंगा यात्रा, साँस्कृतिक कार्यक्रमजस्ता गतिविधिमा धेरै नयाँपन छैन। न त नयाँ प्रविधि वा आकर्षण थपिएको छ। पर्यटकलाई नयाँ अनुभूति दिने परिवर्तन नगर्दा उनीहरू अन्य विकल्प रोज्न बाध्य छन्।

३. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेशमा कडाइ-

निकुञ्जभित्र घुम्न कडाइ, हात्ती सफारीमा सीमितता, र वन्यजन्तु अवलोकनको अनुभवमा प्रतिबन्ध वा नियमले पनि पर्यटकको उत्साहमा कमी आएको देखिन्छ।

४. स्थानीय व्यवसायको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा-

सौराहामा होटल, रेष्टुराँ र गाइड सेवा दिने व्यवसायबीच समन्वयको कमी, मूल्य निर्धारणमा एकरूपता नहुनु, र सेवा गुणस्तरमा खाल्डो परेका कारण पनि पर्यटक असन्तुष्ट हुने गरेका छन्।

५. सामाजिक सञ्जालमा सौराहाको कमजोर प्रचार-

आजको डिजिटल युगमा गन्तव्यको सफलता सामाजिक सञ्जालमा त्यसको उपस्थिति र प्रचारमा निर्भर हुन्छ। सौराहाको प्रचार–प्रसार र ब्राण्डिङ पक्षमा कमजोरी देखिएको छ। धेरै गन्तव्यहरू प्रभावकारी डिजिटल मार्केटिङबाट लाभ उठाइरहेका छन्, तर सौराहामा यसतर्फ कम ध्यान दिइएको छ।

६. सहरीकरण र शान्त वातावरणको अभाव-

सौराहाको चरित्र प्राकृतिक शान्ति र ग्रामीण सौन्दर्य थियो। तर पछिल्लो समय सहरीकरणको चाप, अनियोजित निर्माण, धूलो–धुँवा र आवाजले पनि पर्यटकको रुचिमा असर पारेको छ।

७.आशाको संकेत: ‘घुमौं सौराहा’ अभियान-

यो निराशाजनक अवस्थाबीच पनि सौराहा पुनःजीवनतर्फ उन्मुख हुँदैछ।
हालै सौराहाका पर्यटन व्यवसायी, सञ्चारकर्मी, कलाकार, सञ्चालक, होटेल व्यवसायी र थारु सांस्कृतिक अभियन्ताहरूको “जम्बो टिम” ‘घुमौं सौराहा अभियान’ अन्तर्गत देश दौडाहामा निस्किएको छ।

यस अभियानको उद्देश्य सौराहालाई पुनः आकर्षक गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्नु, आन्तरिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गर्नु र डिजिटल माध्यमबाट नयाँ पुस्तामा सौराहाको महत्व पुनःस्थापित गर्नु हो।

यस अभियानले के परिवर्तन ल्याउन सक्छ?

• सौराहाको ब्रान्ड पुनर्स्थापना: विभिन्न शहरहरूमा सौराहाको प्रचारले गन्तव्यको सन्देश पुनः जन–जनमा पुर्‍याउनेछ।

• सांस्कृतिक आकर्षणलाई जोड: थारु संस्कृति, नाच, पोशाक, खाना र जीवनशैलीलाई अभियानमार्फत देखाइँदा पर्यटकले नयाँ अनुभव पाउनेछन्।

• मिडिया र डिजिटल प्लेटफर्ममा उपस्थिति: देश दौडाहा संगै सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सौराहाबारे पुनः चासो बढ्नेछ।

• स्थानीय व्यवसायीमा मनोबल वृद्धि: यस्तो अभियानले स्थानीयमा आत्मविश्वास र एकताको सन्देश दिनेछ।

अब के गर्ने?सौराहाको पहिलाको आकर्षण फर्काउनका लागि रणनीतिक सुधार आवश्यक छ।

• नयाँ र नविन प्याकेज तयार गर्नुपर्छ – जस्तै, थारु होमस्टे, एडभेन्चर टुरिज्म, नाइट जंगल वाक।

• स्थानीय कला–संस्कृति र जीवनशैलीलाई केन्द्रमा राखेर सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।

• डिजिटल मार्केटिङमा लगानी गरी सामाजिक सञ्जालमार्फत विश्वभर सौराहाको पुनःपरिचय गराउनुपर्छ।

• स्थानीय व्यवसायी, निकुञ्ज र सरोकारवाला निकायबीच समन्वय आवश्यक छ।

• सौराहाको सफा, शान्त र सुनियोजित विकासमा जोड दिनुपर्छ।

सौराहा अझैपनि एक अद्भुत गन्तव्य हो।  सौराहा अझै पनि असाधारण सम्भावना बोकेको गन्तव्य हो। यसको पुनरुत्थानको जिम्मेवारी सबैको हो – व्यवसायी, राज्य, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय समुदायको।
‘घुमौं सौराहा’ जस्तो अभियानले यदि लामो रणनीतिमा परिणत भएर काम गर्‍यो भने, सौराहा फेरि पर्यटकको मुटुमा फर्कन सक्छ।