काठमाडौँ : ऐतिहासिक सभ्यता र धार्मिक संस्कारसँग जोडिएको बागमती नदी सरसफाइ अभियानले ६५५ औँ साता पूरा गरेको छ। अव्यवस्थित सहरीकरणका कारण ढल नदीमै मिसिँदा बिग्रिएको स्वरूप सुधार गर्न यो अभियान थालिएको हो।

३० वर्षमा २३ अर्ब ८६ करोड खर्च

सहरी विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको अधिकार सम्पन्न बागमती सभ्यता एकीकृत विकास समितिले आर्थिक वर्ष २०५२/५३ देखि २०८१/८२ सम्म २३ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँ बजेट खर्च गरेको छ।
समितिलाई यो अवधिभर ३४ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरिएको थियो।

तर, निरन्तर सफाइ महिना–साता चलिरहे पनि बागमतीको समग्र सुधार भने अपेक्षित रूपमा हुन सकेको छैन।

सूचना अधिकारी उद्धव नेपालका अनुसार खर्च भएको रकम केवल सरसफाइमा मात्र नभई बहुआयामिक परियोजनाहरू– तटबन्ध, सडक, ढल, सौन्दर्यीकरण, सम्पदा पुनर्निर्माण आदि काममा प्रयोग भएको हो।

सम्पदा पुनर्निर्माण र किनार व्यवस्थापन

समितिले बागमती किनार क्षेत्रका

• २८ वटा ऐतिहासिक सम्पदा

• सत्तल, मठ–मन्दिर

• निजी गुठीका संरचना

• नेपाल प्रहरी प्रयोग गरिरहेको धर्मशाला

जस्ता संरचनाको पुनर्निर्माण तथा जीर्णोद्धार गरेको छ।

पुनर्निर्मित मुख्य सत्तलहरूमा कार्की सत्तल, मुन्सीघाट सत्तल, पञ्चनारीघाट सत्तल, मानन्धर सत्तल र माथेमा सत्तल समावेश छन्।

सौन्दर्यीकरण, तटबन्ध र पूर्वाधार विस्तार

समितिले बागमती नदीका विभिन्न क्षेत्रमा आधारभूत पूर्वाधार विस्तार गरिरहेको छ।
हालसम्म—

• ७३.२८ किमी तटबन्ध निर्माण

• ३२.५६ किमी सडक कालोपत्रे

• ८८.६३ किमी मुख्य ढल लाइन निर्माण

• गुह्येश्वरीमा फोहोर पानी प्रशोधन केन्द्र निर्माण

• बल्खुसम्म मुख्य ढल हस्तान्तरण

• टुकुचामा फोहोर पानी प्रशोधन केन्द्रको काम सुरु

त्यस्तै, धाप ड्याम निर्माणको वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (EIA) स्वीकृति प्रक्रियामा छ।

अग्रगमनका मुख्य चुनौतीहरू

सूचना अधिकारी नेपालका अनुसार कार्यान्वयनका क्रममा धेरै चुनौती देखिएका छन्—

१. नदी किनारमा स्थायी संरचना निर्माण नहुने सरकारी मापदण्ड

२०६५ मङ्सिर १ को निर्णयले दायाँ–बायाँ निश्चित दूरीभित्र संरचना प्रतिबन्धित गरेपछि
मुआब्जा दिनुपर्ने तर बजेट अभाव भएकाले काम रोकिँने अवस्था छ।

२. नदी धार परिवर्तन र पुरानो नापी

२०२१ सालको नापीअनुसार बहाव क्षेत्र निर्धारण गर्नुपर्ने तर
– नदीले धार बदलेको,
– व्यक्तिगत जग्गामा नदी पस्ने,
– भोगचलन विवाद हुने
समस्याले काम प्रभावित छ।

३. ढल प्रणालीको जटिलता

मुख्य ढल निर्माण भए पनि पुराना ढल लाइन नदीमै मिसिने क्रम नरोकिएका कारण
नदी सफाइको प्रभाव न्यून हुने गरेको छ।

४. नदी किनार अतिक्रमण

विष्णुमती, धोबीखोला, टुकुचा लगायतका नदी किनारमा व्यापक अतिक्रमण
बागमती संरचना विस्तारको मुख्य बाधक बनेको समितिको भनाइ छ।