चितवन : नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रमुख संरक्षण अधिकृत (वार्डेन) का रूपमा डिलबहादुर पुर्जा पुनले जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। विसं २०८३ वैशाख २८ गतेदेखि उनले औपचारिक रूपमा निकुञ्जको नेतृत्व गर्दै संरक्षण, जैविक विविधता व्यवस्थापन तथा समुदायसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकतामा राखेर काम अघि बढाइरहेका छन्।

पर्वतको जलजला गाउँपालिकामा २०३४ साउन १ गते जन्मिएका पुन बाल्यकालदेखि नै प्रकृतिसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका व्यक्ति हुन्। बुवा भीमलाल पुर्जा पुन र आमा जन्मती पुर्जा पुनका कान्छा छोरा उनी गाउँको प्राकृतिक परिवेशमा हुर्किए। गाईवस्तु चराउँदै जंगलका बाटो चहार्ने क्रममा प्रकृतिप्रतिको उनको लगाव झन् गहिरिँदै गएको थियो।

त्यतिबेला गाउँघरमा भारतीय सेना वा नेपाली सेनामा भर्ती हुनु प्रतिष्ठाको विषय मानिन्थ्यो। परिवार र समाजको अपेक्षा पनि त्यही भए पनि पुनले फरक बाटो रोजे। उनलाई सैनिक जीवनभन्दा वन, वन्यजन्तु र संरक्षणको क्षेत्रले बढी आकर्षित गर्‍यो।

दुई विषयमा स्नातकोत्तर

पढाइमा अब्बल पुनले उच्च शिक्षाका लागि पोखरा रोजे। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत पृथ्वीनारायण क्याम्पसबाट एन्थ्रोपोलोजीमा स्नातकोत्तर तथा पोखरा विश्वविद्यालयबाट प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा अर्को स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरे। अध्ययनकै क्रममा उनले संरक्षण र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनबारे गहिरो ज्ञान हासिल गरेका थिए।

२०५४ सालबाट सरकारी सेवा

उनको सरकारी सेवा यात्रा विसं २०५४ मा जिल्ला वन कार्यालय अर्घाखाँचीबाट सुरु भएको हो। युवा रेन्जरका रूपमा काम गर्दै उनले वन फँडानी, वन्यजन्तु चोरीशिकार तथा स्थानीय समुदायसँग जोडिएका संरक्षणका चुनौतीहरूलाई नजिकबाट बुझे।

उच्च शिक्षा पूरा गरेपछि २०६७ सालमा उनी वन अधिकृत बने। काठमाडौं र गोरखामा काम गर्दै प्रशासनिक अनुभव हासिल गरेका पुनले त्यसपछि विभिन्न संरक्षित क्षेत्रको नेतृत्व गर्ने अवसर पाए।

विभिन्न निकुञ्जमा नेतृत्व अनुभव

पुनले बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज, शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा प्रमुख संरक्षण अधिकृतका रूपमा काम गरिसकेका छन्। साथै राष्ट्रपति चुरे–तराई मधेस संरक्षण विकास समितिमा रहँदा चुरे क्षेत्र संरक्षण, भूक्षय नियन्त्रण र जलस्रोत व्यवस्थापनका विषयमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।

संरक्षण क्षेत्रमा तीन दशकभन्दा लामो अनुभव बोकेका पुन नेपालको पहाड, तराई, चुरे तथा संरक्षित क्षेत्रको विविध पारिस्थितिक प्रणालीसँग प्रत्यक्ष रूपमा परिचित छन्।

सम्मान र पुरस्कार

उनले संरक्षण क्षेत्रमा पुर्‍याएको योगदानको कदरस्वरूप २०६५ सालमा नेपाल सरकारबाट निजामती सेवा पुरस्कार तथा २०८१ सालमा ज्यानु बसन्त मिश्र फाउन्डेशनबाट वातावरण संरक्षण पुरस्कार प्राप्त गरेका छन्।

चितवनसँग पुरानै सम्बन्ध

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जसँग पुनको सम्बन्ध नयाँ होइन। यसअघि पनि उनले करिब २० महिनासम्म निकुञ्जको प्रमुख संरक्षण अधिकृतका रूपमा जिम्मेवारी सम्हालिसकेका छन्।

नेपालकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण संरक्षण क्षेत्र मानिने चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज जैविक विविधता, दुर्लभ वन्यजन्तु तथा अन्तर्राष्ट्रिय महत्वका कारण विशेष संवेदनशील क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ। यही कारण निकुञ्जको नेतृत्वलाई संरक्षण क्षेत्रको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी मानिन्छ।

विकास र संरक्षणबीच सन्तुलनमा जोड

पुन प्रकृतिलाई ‘आमा’ समान मान्ने बताउँछन्। उनका अनुसार संरक्षण केवल वन र वन्यजन्तु जोगाउने विषय मात्र होइन, स्थानीय समुदायको सहभागिता, जिम्मेवार पर्यटन प्रवर्द्धन तथा भावी पुस्ताका लागि प्राकृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्ने दीर्घकालीन अभियान पनि हो।

देशमा तीव्र रूपमा अघि बढिरहेका सडक, रेल, विद्युत् तथा पर्यटन पूर्वाधार विकासका योजनासँगै वन्यजन्तुको बासस्थान र जैविक मार्ग संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको उनको भनाइ छ। त्यसैले विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता रहेको उनी बताउँछन्।

‘जंगलले धैर्य सिकाउँछ’

संरक्षण वृत्तमा पुन कम बोल्ने तर परिणाममुखी काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा परिचित छन्। सरल जीवनशैली, शान्त स्वभाव र जिम्मेवारीप्रतिको गम्भीरताले उनलाई फरक पहिचान दिएको छ।

उनका शब्दमा, “जंगलले मानिसलाई धैर्य सिकाउँछ, प्रकृतिले विनम्रता सिकाउँछ र संरक्षणले जिम्मेवारीको वास्तविक अर्थ बुझाउँछ।”

गोठालो बालकका रूपमा प्रकृतिप्रति मोह राख्दै हुर्किएका डिलबहादुर पुर्जा पुन आज चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको नेतृत्वमा पुगेका छन्। उनको काँधमा अब केवल निकुञ्जको सुरक्षा मात्र होइन, नेपालको अमूल्य प्राकृतिक सम्पदाको भविष्य सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी पनि छ।