काठमाडौँ : भान्सामा खाना पकाउने कामलाई छिटो, सजिलो र कम इन्धनमा सम्पन्न गर्ने उपकरणमध्ये प्रेसर कुकर सबैभन्दा लोकप्रिय मानिन्छ। दाल, गेडागुडी, मासु, आलुजस्ता खाना सामान्य भाँडाभन्दा निकै कम समयमा पकाउन सकिने भएकाले यसको प्रयोग घरदेखि होटल तथा रेस्टुरेन्टसम्म व्यापक छ। तर, जुन उपकरणले खाना पकाउने समय घटाउँछ, त्यसैभित्र उच्च ताप र अत्यधिक दबाब सिर्जना हुन्छ। कहिलेकाहीँ अनपेक्षित रूपमा पड्किएर ठूलै दुर्घटना पनि हुन सक्छ। त्यसैले प्रेसर कुकरको सुरक्षालाई पनि सामान्य भान्साका अन्य भाँडाभन्दा सजग ढंगले लिनुपर्छ।

प्रेसर कुकर आफैँमा असुरक्षित उपकरण होइन। आधुनिक प्रेसर कुकरमा दबाब नियन्त्रण गर्ने भल्भ, सुरक्षा भल्भ, ग्यास्केट र ढक्कन लक गर्ने संयन्त्रजस्ता सुरक्षा प्रणाली हुन्छन्। तर यीमध्ये कुनै भाग बिग्रियो, गलत तरिकाले जडान भयो, उपकरण क्षतिग्रस्त अवस्थामा प्रयोग गरियो वा कम्पनीले दिएको निर्देशनको बेवास्ता गरियो भने गम्भीर दुर्घटना हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा कुकरबाट निस्कने तातो बाफले पनि गम्भीर रूपमा पोल्न वा जलन गराउन सक्छ भने दुर्लभ अवस्थामा अत्यधिक दबाबका कारण कुकरको ढक्कन उछिट्टिने वा विस्फोटजस्तो घटना पनि हुन सक्छ।

किन हुन्छ प्रेसर कुकरमा यति धेरै दबाब ?

प्रेसर कुकरको आधारभूत सिद्धान्त सरल छ। सामान्य भाँडामा पानी उम्लिँदा बनेको बाफ बाहिर निस्किरहन्छ। तर प्रेसर कुकरमा ढक्कनले भाँडालाई लगभग बन्द अवस्थामा राख्छ। खाना पकाउँदा उत्पन्न बाफ भित्र जम्मा हुँदै जाँदा कुकरको आन्तरिक दबाब बढ्छ। दबाब बढेपछि पानीको उम्लिने तापक्रम पनि बढ्छ र खाना उच्च तापक्रममा छिटो पाक्छ।

तर, यही प्रणाली प्रेसर कुकरको सुरक्षाको मुख्य चुनौती पनि हो। कुकरभित्रको दबाब निश्चित सीमाभन्दा बढी बढ्न नदिन भल्भ तथा अन्य सुरक्षा संयन्त्रले काम गर्नुपर्छ। त्यसैले प्रेसर कुकरमा भएको सानो भागको खराबी पनि कहिलेकाहीँ ठूलो जोखिमको कारण बन्न सक्छ।

कुकर विस्फोट हुनुका सम्भावित कारण के हुन सक्छन् ?

प्रेसर कुकर विस्फोट वा गम्भीर दुर्घटनाका पछाडि एउटा मात्र कारण हुँदैन। उपकरणको डिजाइन वा निर्माणमा भएको त्रुटिदेखि प्रयोगकर्ताको लापरवाहीसम्म विभिन्न कारण जिम्मेवार हुन सक्छन्। सबैभन्दा महत्वपूर्ण भागमध्ये एक हो– दबाब निकाल्ने सिठी (भल्भ)। सिठीमा खाना, दाल वा अन्य पदार्थ अड्किएर बाफ बाहिर निस्कन नसकेमा कुकरभित्र दबाब असामान्य रूपमा बढ्न सक्छ। त्यसैगरी ग्यास्केट वा रबरको सिल पुरानो भएको, च्यातिएको वा सही ठाउँमा नबसेको अवस्थामा पनि कुकरले अपेक्षित रूपमा काम नगर्न सक्छ।

ढक्कन लक गर्ने संयन्त्रमा समस्या हुँदा पनि जोखिम बढ्न सक्छ। कुकरभित्र दबाब बाँकी रहेकै अवस्थामा ढक्कन खोल्न मिल्दैन। आधुनिक कुकरमा दबाब पूर्ण रूपमा नघटेसम्म ढक्कन नखुल्ने सुरक्षा प्रणाली राखिएको हुन्छ। तर उक्त प्रणाली बिग्रिएको अवस्थामा दुर्घटनाको सम्भावना बढ्न सक्छ। त्यस्तै, कुकरमा क्षमताभन्दा बढी खाना राख्नु, अत्यधिक फिँज आउने खाना पकाउनु, भल्भ सफा नगर्नु, क्षतिग्रस्त कुकर प्रयोग गरिरहनु वा कम्पनीको निर्देशनअनुसार प्रयोग नगर्नु पनि जोखिमका कारण हुन्।

सबैभन्दा ठूलो खतरा विस्फोट मात्रै होइन

प्रेसर कुकरबारे कुरा गर्दा धेरै मानिसको ध्यान ‘विस्फोट’मा जान्छ। तर व्यवहारमा प्रयोगकर्ताले सामना गर्न सक्ने सबैभन्दा सामान्य जोखिममध्ये एक तातो बाफबाट हुने जलन हो। कुकरभित्र दबाब बाँकी छँदै ढक्कन खोल्ने प्रयास गर्दा तातो बाफ अचानक बाहिर निस्कन सक्छ। यस्तो बाफले छाला, अनुहार र हातमा गम्भीर जलन निम्त्याउन सक्छ। कुकरको ढक्कन खोल्दा हात वा अनुहार भल्भको नजिक राख्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ । त्यसैले खाना पाकिसकेपछि कुकरको दबाब स्वाभाविक रूपमा घट्न दिनु वा सम्बन्धित कुकरको निर्देशनअनुसार सुरक्षित रूपमा दबाबलाई बाहिर निकाल्नु आवश्यक हुन्छ। दबाब पूर्ण रूपमा नघटेसम्म ढक्कन जबर्जस्ती खोल्नु हुँदैन।

पुरानो प्रेसर कुकर कति जोखिमपूर्ण ?

घरमा वर्षौँदेखि प्रयोग भइरहेको प्रेसर कुकरलाई ‘अझै चलिरहेको छ’ भनेर मात्र सुरक्षित मान्नु उचित हुँदैन। समयसँगै रबर ग्यास्केट कडा वा कमजोर हुन सक्छ, भल्भमा फोहोर जम्न सक्छ र ढक्कन तथा लकिङ प्रणालीमा खराबी आउन सक्छ। विशेषगरी ग्यास्केट, सुरक्षा भल्भ र दबाब निकाल्ने प्रणाली नियमित रूपमा जाँच गर्नुपर्छ। कुनै भागमा चिरा परेको, क्षति भएको, असामान्य आवाज आएको वा बाफ चुहावट भएको देखिएमा त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। ‘अहिलेसम्म केही भएको छैन’ भन्ने सोच नै जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। सुरक्षा उपकरणको उद्देश्य दुर्घटना भएपछि मात्र काम गर्नु होइन, दुर्घटना नै हुन नदिनु हो।

कुकर प्रयोग गर्नुअघि पाँच कुरा जाँच गर्नुहोस्

प्रेसर कुकर चुल्होमा राख्नुअघि केही सेकेन्डको सामान्य जाँचले ठूलो दुर्घटना रोक्न सक्छ।

पहिलो काम: ग्यास्केट जाँच गर्नुहोस्। रबरको सिल च्यातिएको, कडा भएको वा आफ्नो स्थानमा राम्रोसँग नबसेको छ भने प्रयोग नगर्नुहोस्।
दोस्रो कुरा: भल्भ सफा छ कि छैन हेर्नुहोस्। बाफ बाहिर निस्कने बाटोमा खाना वा अन्य पदार्थ अड्किएको हुनु हुँदैन।
तेस्रो: ढक्कन ठीकसँग लक भएको सुनिश्चित गर्नुहोस्। ढक्कन सही रूपमा बन्द नभएको अवस्थामा कुकर प्रयोग गर्नु हुँदैन।
चौथो: कुकरमा क्षमताभन्दा बढी सामग्री नराख्नुहोस्। विशेषगरी फिँज आउने वा फुल्ने खाना पकाउँदा कम्पनीले तोकेको सीमाभन्दा बढी भर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ।
पाँचौँ: कुकरको बाहिरी भाग (बडी अर्थात् भाँडो) मा क्षति भएको छ कि छैन जाँच्नुहोस्। गहिरो चोट, चिरा वा अन्य संरचनात्मक क्षति भएको कुकर प्रयोग नगर्नु नै राम्रो हुन्छ।
भल्भबाट बाफ निस्किएमा के गर्ने ?

कुकर चलिरहेका बेला भल्भबाट बाफ निस्कनु सधैँ असामान्य संकेत होइन। प्रेसर कुकरको डिजाइनअनुसार दबाब नियन्त्रण गर्न बाफ निस्कन सक्छ। तर अचानक अत्यधिक बाफ निस्कनु, असामान्य आवाज आउनु, कुकर हल्लिनु वा अन्य असामान्य संकेत देखिनुलाई भने बेवास्ता गर्नु हुँदैन।

यस्तो अवस्थामा कुकरको नजिक गएर खोल्ने प्रयास गर्नु हुँदैन। सम्भव भएसम्म सुरक्षित दूरी कायम गर्दै ताप घटाउने वा आगो बन्द गर्ने विषयमा कम्पनीको निर्देशन पालना गर्नुपर्छ। दबाब पूर्ण रूपमा नघटेसम्म ढक्कन नखोल्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण सावधानी हो।

के प्रेसर कुकरलाई ‘बम’ जसरी लिनुपर्छ ?
प्रेसर कुकरभित्र उच्च दबाब हुने भएकाले विस्फोटको कल्पना स्वाभाविक हो। तर सामान्य अवस्थामा सही तरिकाले प्रयोग गरिएको र राम्रो अवस्थामा रहेको प्रेसर कुकर ‘बम’ होइन। यसमा दबाबलाई नियन्त्रित राख्न विभिन्न सुरक्षा संयन्त्र राखिएका हुन्छन्।

समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब ती संयन्त्रले काम गर्दैनन्, उपकरणमा गम्भीर खराबी हुन्छ वा प्रयोगकर्ताले सुरक्षा प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्छन्। त्यसैले प्रेसर कुकरसँग डराउनुभन्दा यसलाई सही ढंगले प्रयोग गर्नु तथा सुरक्षा नियम बुझ्नु बढी महत्त्वपूर्ण छ।

विस्फोट भयो भने चोट कति गम्भीर हुन सक्छ ?
यदि कुकरमा अत्यधिक दबाब जम्मा भएर ढक्कन वा अन्य भाग उछिट्टियो भने तातो खाना, तरल पदार्थ, बाफ र धातुका भागले शरीरमा गम्भीर चोट पुर्‍याउन सक्छन्। यस्तो घटनामा जलन मात्र नभई काटिने, नीलडाम पर्ने र अन्य शारीरिक चोट लाग्ने अनि कहिलेकाहीँ त ज्यानसमेत जान सक्छ।

तातो बाफ र तरल पदार्थका कारण भएको जलन बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्र गम्भीर क्षति पुगेको हुन सक्छ। त्यसैले गम्भीर रूपमा पोलेमा घरेलु उपचारमै सीमित नरही चिकित्सकीय सहायता लिनु आवश्यक हुन्छ।

दुर्घटना भयो भने पहिले के गर्ने ?
प्रेसर कुकरमा गम्भीर खराबी वा विस्फोट भयो भने सबैभन्दा पहिले आफू र आसपासका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा लैजानुपर्छ। तातो बाफ वा भाँडालाई छुन, तत्काल ढक्कन उठाउन वा बिग्रिएको कुकरलाई चलाउन खोज्नु हुँदैन।

कसैलाई पोलेको वा चोट लागेको छ भने तत्काल चिकित्सकीय सहायता लिनुपर्छ। दुर्घटनापछि कुकरका भागहरू फाल्नुको सट्टा सुरक्षित रूपमा जोगाएर राख्नु उपयोगी हुन सक्छ। कुकर, ग्यास्केट, भल्भ, ढक्कन र अन्य भागका तस्बिर तथा दुर्घटनाको अवस्थाबारे विवरण सुरक्षित राख्दा कुकर निर्माणकै क्रममा खराबी भएको शंका लागेमा पछि अनुसन्धान गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

जिम्मेवारी कसको ?
प्रेसर कुकर दुर्घटनामा प्रयोगकर्ताको गल्ती मात्र जिम्मेवार हुन्छ भन्ने निष्कर्षमा तुरुन्तै पुग्नु उचित हुँदैन। कतिपय अवस्थामा अनुचित प्रयोगका कारण दुर्घटना हुन सक्छ। तर उपकरणको डिजाइन, निर्माण, सामग्री, सुरक्षा संयन्त्र वा प्रयोगसम्बन्धी निर्देशनमै समस्या भएमा कम्पनीको जिम्मेवारीको प्रश्न पनि उठ्न सक्छ। त्यसैले दुर्घटना भएपछि ‘यो सामान्य दुर्घटना हो’ भनेर तुरुन्त निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा घटना कसरी भयो, कुकरको अवस्था कस्तो थियो र त्यसअघि सुरक्षा संयन्त्रले कसरी काम गरिरहेको थियो भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

सुरक्षित प्रेसर कुकर प्रयोग गर्ने सरल सूत्र

प्रेसर कुकरलाई सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय जटिल छैन, एकदम सरल छ। सही उपकरण, सही अवस्था र सही प्रयोगले प्रेसर कुकरबाट हुने सम्भावित दुर्घटनाबाट सजिलै जोगिन सकिन्छ। त्यसैले सर्वप्रथम निर्माता अर्थात् कम्पनीको निर्देशिका पढ्नुहोस्। कुकरमा अधिकतम क्षमताभन्दा बढी सामग्री नभर्नुहोस्। ग्यास्केट र भल्भ नियमित रूपमा सफा तथा जाँच गर्नुहोस्। पुराना वा बिग्रिएका भाग तुरुन्त बदल्नुहोस्। कुकरभित्र दबाब रहेको अवस्थामा ढक्कन खोल्ने प्रयास नगर्नुहोस्। बच्चाहरूलाई सञ्चालन भइरहेको प्रेसर कुकरबाट टाढा राख्नुहोस्। र, कुनै असामान्य आवाज, गन्ध, बाफ चुहावट वा अन्य समस्या देखिएमा प्रयोग रोक्नुहोस्।

अन्ततः प्रश्न प्रेसर कुकरको होइन, सावधानीको हो

प्रेसर कुकर आधुनिक भान्साको उपयोगी र सामान्यतः सुरक्षित उपकरण हो। तर यसको सुरक्षा त्यसको गुणस्तरीय निर्माणमा मात्र निर्भर हुँदैन, नियमित मर्मत, सही प्रयोग र प्रयोगकर्ताको सावधानी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भान्सामा केही मिनेट बचत गर्ने उपकरणका लागि केही सेकेन्डको सुरक्षा जाँच छुट्याउनु बुद्धिमानी हुनेछ। ग्यास्केट पुरानो छ कि छैन ? भल्भ सफा छ कि छैन ? ढक्कन ठीकसँग लक भएको छ कि छैन ? र, कुकरमा तोकिएको सीमाभन्दा बढी सामग्री त राखिएको छैन ? यस्ता सामान्य चासोले मात्र पनि ठूलो दुर्घटना रोक्न सक्छन्।

त्यसैले अर्को पटक प्रेसर कुकर चुल्होमा राख्नुअघि एउटा प्रश्न आफैँलाई सोध्नुहोस्, ‘यो कुकर चलिरहेको मात्र छ कि वास्तवमै सुरक्षित अवस्थामा पनि छ ?’ यही सानो प्रश्नले तपाईंको भान्सा र परिवारको सुरक्षा निर्धारण गर्नेछ।